Тасалсан гинж /богино өгүүллэг/

...Баяраа тас гөлөрсөн чигтээ суусаар байлаа. Эргэн тойронд нь эрээн алаг даашинзтай бүсгүйчүүд нүдийг нь эрээлжилтэл тойрсоор тулж ойртоход аргагүйн эрхэнд нүдээ анив. Уг нь бүсгүйчүүд түүнийг бүчихэд тэрээр тааламжтай байдагсан. 
Энэ бүсгүйчүүд түүнд тийм ч гойд санагдаагүйгээр барам бүр төвөгтэй зугтаамаар байлаа. Заримынх нь хүйтэн амьсгал чихэнд, хүзүүнд шүргэхэд Баяраа дэмий толгойгоо сэгсрэв. Бүсгүйчүүд гартаа атгасан тасалсан гинжнүүдээр түүнийг ороолгож шөнийн цэнгээнээ үргэлжлүүлэв. 
- Хэн нэг биенд зөвшөөрөлгүй хүрэхийг би тэвчдэггүй юм аа! гэж тэрээр хашхирах шахам хэлэхдээ өөрийнхөө дуунаас цочив. Цахирган төмөр шиг дуу нь агаар зүсэж том өрөөг нь хэд хэд хэрчих шиг болжээ.
- Хонгор минь алив ээ, бидэнтэй нэгдээч дээ. 
- Би бүжиглэж чаддаггүй ээ. 
- Худлаа даа, Хэн баясгасанд чинь хэтэвчээ бэлэглэе гээд намайг тас ширтэж бүжгэнд уриад хөөж байснаа мартаа юу хонгорхон бяслаг минь? 

"Тасалсан гинж /богино өгүүллэг/" цааш унших »
Намрыг үдэхүй

намар- 

навч хавчуулсан дэвтэрт

нуугдаад үлджээ

- - - - - 

ай, намар аа

гунигаа үүрчхээд

хаашаа однов?

- - - - - 

модод...

дотогшоогоо агшаад 

хаврыг зүүдлэнэм

 

2012-11-27 

Шинэ нийтлэл

Блогтоо хайку шүлгүүдээ толилуулдагын хувьд уншигчдадаа мэдлэг мэдээлэлд нь хувь нэмэр болгож "Хязгаараас цааш" бүлгийн гишүүн Н.Түвшинзаяагийнхаа шинэ нийтлэлийг толилуулж байна. Хэрэгтэй хүндээ бол маш сайхан олз шүү. 

Хайку шүлгийн тухай

Хайку шүлэг нь Японоос эхтэй бөгөөд 16-р зууны үеэс хөгжиж ирсэн, 3 мөртэй, 17 үетэй шүлэг юм. Японы төдийгүй дорно дахины яруу найргийн охь шим болсон  шүлгийн энэхүү сонгодог хэлбэр Башёгийн үед төгөлдөр утгаа олсон бол эдүгээ дэлхийн улс орнуудад тухайн улс үндэстний өөр өөрийн өвөрмөц онцлогийг шингээж, олон өнгө аястайгаар хөгжиж байна. Хайкуны уламжлалд япон хэлний дүрс үсгийн онцлогоос шалтгаалан 3 мөр 17 үет (5,7,5) шүлэг байх тогтсон зарчимтай бөгөөд хайкуг зөвхөн япон хэлээр л бичих боломжтой гэсэн үзэл санаа ч байдаг. Тэгвэл өнөө үед дэлхий нийтэд хайкуны уламжлалт хэлбэр бус, утга санаа, түүний гүн ухаанлаг чанарыг нь чухалчлан үзэх хандлага давамгайлж байна. Япон хэлний  онцлогт тохирсон хайку шүлгийн хэлбэрийг бусад өөр хэлэнд яв цав буулгах боломж угаас үгүй юм. Хайкун энэ уламжлалт хэлбэрийг дэлхий нийтэд тухайн хэлний онцлогт тохируулан нутагшуулах оролдлогуудыг хийж, энэ нь тогтсон зарчим болтлоо төлөвшсөн байна.

Хайкун хамгийн эхний дүрэм бол японоор киго буюу байгаль улирлыг илэрхийлсэн үгтэй байх. Киго бол хайкуны хамгийн чухал амин сүнс бөгөөд кигогүйгээр хайку оршин тогтнох боломжгүй юм. Хайку дэлхий нийтэд хөгжихдөө “хайку бол байгалийн тухай бүтээлч зураглал юм” гэсэн энэ дэгийг ягштал баримталж байна. Байгалийн үзэгдэл, улирлын өнгө аяс хүний дотоод мэдрэмжийг сэрээж, агшин зуурын гэгээрэлд хөтөлдөг. Үүнийг сатори гэж нэрлэдэг.
Хайку тухайн үед японд эрчимтэй хөгжиж байсан Зэн буддизм дээр үндэслэгдсэн гэж үздэг. Тиймээс хайку бичихэд өвөрмөц уран сэтгэлгээ, нарийн торгон мэдрэмж, зохиогчийн дотоод хэм хэмнэл, бясалгал, гэгээрэл, ухаарал, ур  маш чухал юм.
Хайкун бас нэгэн чухал дүрэм бол япон хэл дээр 5, 7, 5 үетэй байх ба бусад хэлэнд энэхүү хэлбэрийг нутагшуулахдаа 3 мөрийг богино, урт, богино хэлбэрээр бичих явдал түгээмэл бөгөөд энэ нь уламжлал болон тогтсон байна. 
Мөн хайку таавартай байх ёстой ба уншигчийг олон олон сэрлийн үзүүрт хөтлөн цааш нь ургуулан бодох эрх чөлөө, орон зайг  үлдээх учиртай юм. Хайкуг уншигч өөрийн үзэл бодол, сэрэл мэдрэмж, уран сэтгэмжээр баяжуулан,  байгаль ертөнцийг танин мэдэхүйн эрэлчдийн нэг хэсэг болдогоороо бусад шүлэг найргаас онцлог билээ. Тиймээс хайку унших үйл явц нь энгийн унших үйл явцаас өөр юм гэдэг нь эндээс харагдаж байна.
Хайкуд илүү үг байх ёсгүй, үгээ ширгээж, санаагаа 3 мөрөнд багтааж бичдэгээрээ онцлог. Энэ нь гэгээрэлд  /сатори/ дасгалжих, гэгээрэлд хүрэх үндэс суурь юм. Япончууд хүүхдээ хайкугаар хүмүүжүүлдэг бөгөөд цэгцтэй, логиктой сэтгэж сурдаг гэдэг. Тиймээс  хайкуд түлхүүр үг гэсэн ойлголт байдаг ба тухайн хайкуг тайлж унших гол түлхүүр үгээр  хайкун үндсэн санааг таних юм . Тухайлбал жавар гэдэг үг шууд дүн өвлийг заадаг. Тиймээс энэ үг хайкуд орсон бол өвөл, дүн өвөл гэсэн үгийг бичих шаардлагагүй, жавар гэсэн үгнээс уншигч энэ өвлийн улирлыг илэрхийлж байгаа юм байна гэдгийг ухамсарлана гэсэн үг юм. Мөн тухайн улс үндэстний уламжлалт баяр ёслолыг илэрхийлсэн үгс бол мөн түлхүүр үгэнд хамаарна.
ганцаардал-
уулын хөх өвсний
ганхах чимээ
Б. Бүрэнбилэг 
Энэ хайкунд илэрхийлэгдсэн “уулын хөх өвс” хэмээх киго нь намар орой буюу өвлийн эхэн үеийг заасан байна. Ууланд ургасан өвс хатаж хорчийгоод сулдаа ганхаж байгаа байгалийн энэ үзэгдлийг өөрийн сэтгэлийн өнгө аястай зүйрлэснээр зохиогч хайкугаа өвөрмөц сэрэл, мэдрэмжээр хөглөж чадсан байна. Зуны ид ургаж буй ногоохон өвс үзэсгэлэнтэйгээр найгадаг бол хатсан хөх өвс ганхана хэмээн үгийг  оновчтой сонгожээ.
Мөн хайку бодот мэдрэмж, туршлагад суурилсан байх ёстой ба зохиогчийн 5 мэдрэхүй чухал үүрэгтэй,  энэ мэдрэмж зохиогчийн үгээр илэрхийлэгдэх нь байдаг. Эдгээр 5 мэдрэхүйн хослолыг зохицол гэж нэрлэдэг.
Зохицол (synethesia) гэдэг нь хоёр өөр мэдрэмж, хүртэхүйн хослол юм.

хэзээ ч
мартагдахгүй
ганцаардлын амт-
цагаан шүүдэр

M. Башё  (амт, үнэрийн хослол)

үдшийн цахирмаа
...
цагаахан дэлбээ анхилам
үнэрт нуугджээ

Ё. Бусон ( үнэр, өнгөний хослол)

цагаан удвал цэцэг
түүний үнэр гэрэл цацруулам,
бас сүүдэртэй

Рюносуке ( үнэр ба өнгөний хослол)

Мөн өгүүлэгдэхүүний эсрэгцэл (juxtaposition) гэсэн ойлголт байдаг агаад аливаа нэг өгүүлэмжийг аваад өөр өгүүлэмжтэй эсрэгцүүлэн шүлэглэх ёс бас байдаг.

аагим зунаар...
хүйтэн горхи мэт анхил охид
зөрөн өнгөрнө

Н. Идо
Зохиогч энэ хайкундаа аагим халуун, хүйтэн горхи гэсэн хурцхан эсрэгцлийг чадамгай ашигласан байна.

сүмийн оройгоос
тагтаа нисэхүйд...
дурсамж сэргэнэ

Г. Дарьням

Энэхүү хайкуд өгүүлэгдэж буй “сүмийн орой” уламжлалыг илэрхийлсэн байхад “тагтаа” шинэчлэлийг илэрхийлсэн байна. Уламжлал ба шинэчлэл нь мөн эсрэгцэл болоод дурсамжаар эдгээрийн уялдааг холбоог харуулжээ.
Зохиогч хайку бичихдээ өөрийнхөө дотоод хэмнэлийг сайтар мэдэрч үүнийгээ хайкундаа шингээх учиртай. Япон хайкуны мөрийн эцсийн цохилгыг кана гэдэг ба энэ хайкуны амин чухал хэсэг юм. Энэ нь хайкуг ая дантай, хэмнэлтэй, хөгжимлөг болгоход тусалдаг, мөн хайку зүгээр л нэг үргэлжилсэн өгүүлбэр байх ёсгүй, зогсоцтой байх учиртай. Энэхүү зогсоцыг кирежи гэдэг, бусад хэлэнд 3 цэг, зураас зэргээр илэрхийлж бичдэг ёс мөн тогтсон байна.
Хайкун мөрүүд том үсгээр эхэлдэггүй, жижгээр бичдэг ёс мөн уламжлал болон тогтжээ. Энэ нь ханз үсэгтэй холбоотой болов уу. Англи, орос хэл дээр бичсэн хайкунуудыг харж байхад мөрийг жижиг үсгээр эхлүүлсэн байдаг. Тиймээс дэлхий нийтийн энэ чиг хандлагыг дагаад монгол хэлээр бичихдээ ч мөн мөрийг жижиг үсгээр эхлэн бичиж хэвшвэл зүйтэй мэт санагдана. Мөн 3 мөрийн эцэст цэг тавьдаггүй.
Башё “хайку бичихдээ өөрөөсөө холд, өөрийн дотроос гар” гэж хэлсэн байдаг. Тиймээс хайку бичихэд өөрийн үзэл бодол, хандлага, хувийн хүсэл шунал зэргийг илэрхийлдэггүй, ахуйгаас тасарч, дотроосоо гадагшаа алсарч бичдэг. Хайку бичихэд зохиогчийн бясалгагч шинж чанар, ахуйтай холилдоогүй цэвэр тунгалаг мэдрэмж, агшин зуурын гэгээрэл, сэрэл чухал үүрэгтэй.
Мөн Башё зарим шүлгүүдээ хокку гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь гүн ухааны хайку гэдэгтэй дүйнэ. Зэн буддист үзлийн үнэт зүйлс, хайкун соёлын гоо зүйн дараах ухагдахуунуудыг шингээсэн, япон хайкуны уламжлалыг хадгалсан, ёс дэгийг нарийн баримталсан хайку шүлгийг хокку гэж хэлж болно.
Ваби-саби- гэгээн гуниг
Сатори- өөрөө өөрөө гэгээрэхүй, онгодоо хөглөхүй
Хосоми-эмзэг нарийн
Сиори- шаналал
Феку - хувьсан өөрчдөгдөхүй пюки- хувьсан өөрчлөхүй
Каруми- энгийн

Хайку бичихэд баримтлах хэд хэдэн зарчим байдаг. Жишээ нь зока, юүгэн гэх мэт. 

Юугэн
Юугэн гэдэг нь таамаглал ба гүн санааны үзэл юм. Юу гэдэг нь сүүдэр, бүүдгэр байдал, харин гэн гэдэг нь харанхуй гэсэн үг.  Энэ нь юу-хуан гэсэн хятад гаралтай үг бөгөөд хэтэрхий гүн утгыг харсан мэт ойлгох гэсэн утгыг илэрхийлдэг.
Японд энэ үзэл нь уран дүрслэлийн төгөлдөржилт гэдгээр ойлгогдох
агаад таавартай, үгээр илэрхийлэшгүй гэсэн утгыг агуулдаг аж. Нарийн, зөөлөн хэм хэмнэлийг чухалчилдаг ба энэ нь яруу сайхан илэрхийлэлээр давхар утгыг гаргадаг онцлогтой. Үүний үр дүнд үгийн таавартай гүн гүнзгий байдал нь дэлхий ертөнцийн нууцыг тайлах түлхүүр болдог гэнэ.  Энэ нь хайкуг гүн гүнзгий болгодог үндэс сууриудын нэг билээ.
Энэ нь ваби-сабитай мөн холбогдох ба ваби
-саби, юүгэн зэрэг мэдрэмжийг ухамсарлах нь чухал билээ.  Юугэн таавар ба гүн гүнзгий санаанд чиглүүлдэг. Гэвч бусад гоо зүйн ойлголтууд чухал бус бус юмаа.

Зока
Зока бол яруу найргийн урлагийн зарчмуудын нэг бөгөөд хятадын уран зургийн онол болох “Цао хуа”-гаас үүсэлтэй ухагдахуун юм. Энэ нь бүтээл, бүтээлч гэсэн утгатай ба заримдаа “байгаль” хэмээн буруугаар орчуулагдсан байдаг. Зока улирал болон улирлын өөрчлөлтийн үр дүн биш юм. Энэ нь учир шалтгаантай хүчирхэг эрчим хүч учраас бүх зүйл дэлхий ертөнцийн зохицол , хувьсан өөрчлөлтийн үр дүнд болдог гэсэн үзэл санаа юм. Зока хэмээх эрчим хүчний хүрээнд бүх зүйл хувьсан өөрчлөгдөж байдаг энэ нь хэзээ ч төгсөшгүй гэсэн санааг бас агуулж байдаг. Улирал, улирлын өнгө аяс, түүний хувирал гээд бүх зүйлс зока хэмээх ойлголтоос ангид зүйл биш. Хүний амьдрал ч мөн зокагийн тойрогт багтдаг юм. Башё хэлсэн байдаг “Зокаг дага, бас зока руу буцаж ир” гэж. Тиймээс хайку, хокку бичихдээ зока хэмээх ухагдахууны мөн чанарыг ухамсарлан, дагаснаар хүчирхэг, дэлхий ертөнцийн хувьсан өөрчлөлтийг шингээсэн бүтээл туурвих бас нэгэн үндэс болдог ажээ.
Энэхүү хокку шүлэг нь Басёгийн үеэс эхтэй болоод Масаока Шики, Ёса Бусон, Исса Кобаяши зэрэг японы нэрт найрагчид үргэлжлүүлэн хөгжүүлсээр ирсэн түүхтэй.
АНУ-ын хайку судлаач Дон Байрд хокку, хайку, сенрью зэрэг богино хэлбэрийн шүлгийн ялгаатай байдлуудыг ийнхүү тайлбарласан байдаг.
Өнөөдөр хокку, сенрью, хайку ямар ялгаатай вэ гэдэг эргэлзээ бодитоор оршиж байна.  Эдгээр ялгааг мэдэхгүйгээс болоод, олонд танигдаагүйгээс болоод хайку маш их бохирлогдож байгааг өгүүлэх хэрэг юун.  Хайку өнөөдөр дэлхий нийтэд түгэн дэлгэрч байна. Богино/урт/ богино хэлбэртэй, хайку, хоккугийн үнэр ч үгүй шүлэг биш зүйлс энэ тэрүүгээр тэнүүчлэх болжээ.
Хэрэв яруу найрагч бичсэн шүлгээ өөрөө хайку гэж үзэж л байвал “энэ бол хайку” гээд хэлчихэд амархан. Энэ нь реп дууг “энэ бол вальс” гэж хэлж байгаатай адилхан юм.
Энд нэг шалтгаантай хүлээлт байна.
 Хэрэв “Та хаврын вальсын баярт хүрэлцэн ирээрэй” гэсэн урилга хүлээн аваад би өглөө эрт вальс бүжиглэх юм байна гэсэн хүлээлт танд үүснэ.
Хэрэв та харанхуй шөнөөр вальс гэж нэрлэгдсэн реп бүжгийн баяр оч
чихвол танд хууртагдсан юм шиг, доромжлуулсан юм шиг сэтгэгдэл төрнөө дөө.
Сонат бол сонат, концерт бол концерт. Харин хайку бол хоккуны хамаатан садан бөгөөд Шикигийн үеэс мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөж ирсэн зүйл юм. Энэ үеэс уламжлагдан ирсэн маш тодорхой
ойлголт юм. Хоорондын ялгаа нь ч тодорхой” хэмээн өгүүлээд хайку бичих ерөнхий зааварчилгааг өгсөн байна.
1. Хайку бичихэд ихэвчлэн богино/урт/ богино хэлбэрийг ашиглана. Хэрэв та өөр хэлбэртэйг бичих болвол үүнийгээ тайлбарлах хэрэгтэй. Башё  шавь нартаа маш сайн тайлбарласан байдаг. 3 юмуу 4 үетэй бичиж болно, гэхдээ агуулга маш чухал шүү гэж.
2. Х
айку кирежи буюу мөрийн хэмнэлтэй байх бөгөөд энэ нь илэрхий байх ёстой. Кирежи нь хайкуг 2 хэсэгт хуваах бөгөөд өгүүлэгдэхүүний эсрэгцэл, ялгаатай байдлыг тодруулах
үүрэгтэй байна.
3. Х
айку киготой байна. Улирлыг илэрхийлэх түлхүүр үгс, тухайн улиралд болдог баяр наадмын үгс оруулж болно.
Зока хэмээх нэр томьёо бол хоккуд кигогоос илүү чухал үүрэгтэй. Энэ нь маш чухал юм.
Зокагүй хокку бол маш үлбэгэр сул харагддаг.
4. Таны
бичсэн хайку Башёгийн үндэслэсэн гоо зүйн нэр томьёонуул болох зока, каруми, кокоро, ваби-саби, кирежи зэргийг тусгасан байх ёстой.
Японы богино хэлбэрийн шүлэг сенрью нь аливаа зүйлийг ёгтлон, хошноор илэрхийлсэн мөн 3 мөртэй шүлэг юм.
Түүнчлэн сенрью, хайку, хокку зэрэг 3 мөртэй шүлгүүд нь ТАНКА буюу 5 мөртэй шүлгээс үүсэлтэй гэж үздэг. 

Танка 

би навч
хаврын бяцхан нахиа-
дээшээ тэмүүлсээр
тэнгэрийн зүүдээ даалгүй
газарт шингэх навч
П. Надалсүрэн
Танка бичихэд мөн л байгалийг илэрхийлсэн үгс буюу киго ашиглаж бичдэг ба улмаар мөрүүд богино, урт, богино, урт, урт гэсэн хэлбэртэй байна.
Хайку хэдэн хэдэн хэлбэртэй ба өмнөтгөл үгтэй, тайлбартай хайкуг ХАЙБУН гэж нэрлэдэг. Жишээ нь:

Хайбун 
Энэ шөнийн саран маргаашийн сарнаас өчүүхэн дутуу, өчигдрийн сарнаас харин өнгө гэрлээрээ өчүүхэн илүү байна... Маргааш Сарны сэв дүүрч сэтгэл ханах өдөр...тэгээд л алдраад л хөврөөд л сэмрээд л сэвтээд л...хөлгүй харанхуйд живнэ...одод амьсгаа даран хүлээсэн тэр зүгээс Исгэл саран урган ургаж Тэргэл саран болоод дахиад л тасарч унана даа... Маргааш тэргэл саран тэнгэрт тасарч унах тэр өдөр...Сарны гэгээнд санааширсан Хариад овгийн хөвүүн Шинийн 14-н хоёр...

тэнгэрт тасарсан
тэргэл сарыг маргааш
одод хүлхэнэдээ...

А. Содхүү
Хайкуг бэхэн болон уран зургаар чимэглэн түүнийг утга санааг дэлгэрүүлэх ёс байдаг ба зурагтай хайкуг ХАЙГА гэж нэрлэдэг байна. Жишээ нь Ёса Бусон маш олон мянган бэхэн зурагнуудыг зурж үлдээсэн байдаг. Хайкуг зураачийн бийрийн нэг татлагатай зүйрлэж болно.

Хайга 

Хайку нь зохиогчийн уран сэтгэмж, сэрэл мэдрэмж, гүн ухааны үзэл болон уншигчийн туршлага, уран сэтгэмжийн цогц нийлбэр юм. Хайкун утга санаа нь уншигчийн сэтгэлийн хөдлөлийн байдал, үзэл бодол зэргээс шалгаалан маш олон янзаар тайлагдаж болно. Жишээ нь:

ургах наран...
буцах шувуудын жим
тод
орном

Н. Төвшинзаяа

Энэ хайку
г зохиогч “Хайку Зэн буддизм дээр үндэслэгдсэн. Шувууд нисэх зам бидэнд харагдахгүй боловч энэ зам байгаа. Харагдахгүй байна гэдэг бол байхгүй гэсэн үг биш. Энэ зэн буддист үзлийн нэг хэлтэрхий. Ургах нар бол гэгээрэл. Шувууд бол бид. Буцах шувууд бол бидний өвөг дээдэс. Жим бол нэгэн цул болсон "бүх юм". Гэгээрэлд хүрвэл бүхний зам мөр тодрон үзэгдэнэ гэсэн ерөнхий утга агуулгатай” хэмээн тайлсан байхад үүнийг уншсан өөр нэг уншигч бүүр огт өөрөөр, эсрэгээр нь тайлах боломжтой гэсэн үг.

цэцэгс-
цаг хугацааны хугаралд
хагдарч үзэгднэм

Н. Төвшинзаяа

Энэ мөн чанарын тухай хайку. Бидний нүдэнд хагдран үзэгдэж байгаа цэцэгс мөн чанартаа хамгийн үзэсгэлэн гоо, төгс төгөлдөр шинжийг агуулсан байгаа. Үзэгдэх зүйл бол, өнгө бол хуурамч, цаг хугацаа ч бас хуурамч. Бидэнд харагдахгүй байгаа олон олон зүйлс мөн чанартаа хамгийн шударга, бас хамгийн үнэн байх” хэмээн тайлсан байна.

сар нарны хооронд
салхи юу урладгийг
хэлж өгөөч?

Роберт Д. Уйлсон

Энэ хайку бас үнэн, жинхэнэ гоо сайхны эрэл хайгуул бөгөөд зэн буддист үзэл нэвт шингэсэн  байна.

сар хээр хоносон
шөнө үүрийн шаргал туяа-
эзгүй буурин дээр асгарлаа

Светлана Марисова

Энэ бас  л шударга үнэний хайгуул, сатори юм. Үүрийн туяа хамгийн шударга, тэр эзэнгүй газарт ч, луйварчны мөрөн дээр ч, гэгээнтний нөмрөг дээр ч туяагаа асгана. Сарны туяа, үүрийн туяа гэсэн хоёр киго эсрэгцлийг шингээсэн бөгөөд сарны туяаг үүрийн туяа үгүйсгэж байгаа мэт.  Шинэчлэл, хувьсан өөрчлөлтийг энэхүү эсрэгцлээр илэрхийлсэн байна.  Гэх мэтчилэн хайкуг өөр өөрийнхөөрөө тайлж болно. Гагцхүү зохиогч уншигчийг гоо сайханд, сэрэл мэдрэмжид, сэтгэлийн цэнгэлд, гэгээрэлд хөтлөгч нь байдгаараа яруу найргийн бусад төрлүүдээс ялгаатай ба энэ чанараараа яруу найргийн сонгодог хэлбэр болж чаддаг.
Нэмж хэлэхэд хайку уран үгийн цуглуулга биш, хоосон цэцэрхэл биш. 17 үенд багтааж, үгээ ширгээж санаагаа багтааж бичсэнээр хүний сэтгэлгээ цэгцтэй болно. Энэ нь саторийн үндэс суурь юм. Энгийн гэдэг бол хайкуны хамгийн чухал үнэ цэнэ.

хуучин цөөрөм
...
мэлхий дэвхрэхэд
усны чимээ гарав


Башёгийн хамгийн алдартай энэ хайку яагаад үнэ цэнэтэй вэ? Энэ гоё сайхан үгэндээ биш, үүнийг бичсэн оюун ухаан ахуйгаас тасарчихсанд, гэгээрсэнд л хамаг учир оршиж байгаа юм.
Дүгнэн хэлэхэд хайку бол маш нарийн дэгтэй, дүрэм журамтай урлаг агаад дэлхийн олон хэлэнд нутагшин, тухайн хэлний онцлог, зүрхэн хэмнэлийг шингээн олон олон тогтсон дүрэм журамтайгаар хөгжиж байгаа яруу найргийн нэгэн төрөл юмаа.
Монголын залуучууд бидэнд уудам тал шигээ чөлөөтэй сэтгэж, хэлбэрт баригдалгүй чөлөөтэй бичих хүсэл эрмэлзэлтэй,  дээрх дүрэм журмуудыг үл харгалзан бичсэн богино хэлбэрийн шүлгүүдээ “Хязгаараас цааш” бүлгийн залуучууд ХАЙЦ хэмээн нэрлэн, монголдоо төдийгүй, дэлхий нийтэд сурталчлах их аянд гарсан билээ. Ингээд хайц шүлгийн талаар танилцуулъя.
Хайц бол япон хайкутай төстэй богино хэлбэрийн шүлэг юм. 3 мөртэй. Хайцын хувьд хэлбэр чухал биш. Хайц шүлэг киго, 5 7 5 үетэй байх ч албагүй. Хайцын хамгийн чухал дүрэм бол сэрэл мэдрэмжийн онцлог байдал, түүний философлог чанар юм. Хайц зохиогч гүн ухааны үзлээ, зүрх сэтгэл, шаналал, сэрэл мэдрэмжтэй хослуулан бичдэг. Өөрөөр хэлбэл хүний философи үзэл, сэрэл мэдрэмжийн цогц нийлбэр юм. Мөн энэ нь хүн дотоод мөн чанараа нээж, өөрийгөө олох эрэл хайгуул юм.
Хайку бол Яруу найраг хэмээх хөрсөн дээр ургасан том мод бол хайц нь түүний нэг мөчир юм. Модны мөчир бүхэн өөр хоорондоо ижил байдаггүйтэй билээ.
Монголчууд дорны яруу найргийн баялаг сайхан уламжлалтай ард түмэн бөгөөд богино хэлбэрийн шүлгийн уламжлалтай билээ. Жишээлбэл 4 мөрт, Ертөнцийн гурав гэх мэт.
Тиймээс бид хайкун дэг журмыг ягштал баримтлан байгалийн тухай үг хэллэг буюу киготой, урт богино, урт хэлбэртэй, таавартай, кирежи буюу зогсоцтой, зохицолтой, эсрэгцэлтэй, зэн буддист үзэл болон өөрийн гүн ухааны үзэлд тулгуурлан хайку шүлгээ бичихээс гадна өөрийгөө танин мэдэх, би хэн бэ? гэсэн асуултдаа хариулах, өөрийн гүн ухааны үзэл, сэрэл мэдрэмжээ  илэрхийлж ХАЙЦ шүлгүүдийг тэрлэдэг юм. Хайку өөрийн дотроос гарч ахуйгаас ангижирч, орчлонгоос тасарч бичдэг бол ХАЙЦ шүлгийг дотогшоогоо бясалгаж, дотор руугаа өнгийж бичдэгт гол ялгаа оршиж байна гэж бид үзэж байна. Жишээ нь:
хүүгээ өршөө ээж ээ
хөхнөөсөө гарснаас хойш л
хүн биш болчихож би...
Л. Таванбаяр
Дорно дахины найргийн охь сувд болсон япон хайкуны дэлхий нийтэд хөгжиж байгаа хандлагыг бид хүндэтгэн хүлээн зөвшөөрөх чухал юм.  Жишээ нь нэгэн япон хүн ертөнцийн гурав бичиж байна гээд шал өөр юм бичээд эхэлбэл, захын монгол хүн нэг юм хэлнэ ээ дээ. Түүнтэй адилхан хайку шүлгийг бид дэг журмынх нь дагуу хүндэтгэн, сэрэл мэдрэмж, эгээрэл, гэгээрлээ илэрхийлэн бичиж сурах нь зүйтэй.


 “Хязгаараас цааш” бүлгийн гишүүн
Н. Төвшинзаяа

Эх сурвалж: http://shortformpoetryofmongolia.blogspot.com/

 

 

Хайбун

A haibun

Буйдхан алс говь нутгийн охин миний хамгийн анх танилцсан төгс зүйлсийн нэг цахилдаг цэцэг байсан сан. Хормой дэрвүүлэн гүйсээр олж авсан цахилдагын яргуйн эмзэг дэлбээг жимбэгэр уруулаараа "зэн, зэн" дуугарган үлээхүй содон хөхөлбийн завсарх цагаан судлууд нь өнгөө алдахгүйг хичээх ч гарын өндгөнд шингэн байдагсан. Хавартай зэрэгцээд ургасан тэднийг тасдахыг ээж тэвчихгүй, тэнгэр муухайруулах нь гэж загнана. Нээрээ ч цахилдагын яргуйн дуунд салхи босож, үүлс уурлах шиг санагддаг байж билээ. Гэнэхэн жаахан насандаа би уулс, үүлсийг дэндүү сайн мэдэрдэг байж дээ


цахилдагын дэлбээ...
"зэн зэн" дуунд үүлс ууртайгаар
хуралддагсан

The one of perfect things for a girl of the remote Gobi was the flower- iris. I ran among iris on the steppe, swinging my skirt and chose the biggest virgin bloom of iris, blew by lips to get the sound “zen zen”.
White clouds of the blue iris flower, tried to do not lose their color, but my little fingers became white. My mother told me that if you cut the tender spring iris blossoms the weather will turn dreary or rain will come.  I believed her because it rained when we cut them. It’s why I feel nature – mountain, clouds.


iris bloom...
clouds gather angrily
to the sound of "zen zen"

Nadalsuren Purevdorj

Translation by Tuvshinzaya Nergui

Photo by Ido

 

Намар амилдаг хүү /өгүүллэг/

 

Намрын цэцэрлэгийн даруухан сандал дээр сууж байсан нэгэн бүсгүй гэнэт савлуур дээр суун тоглож, тэгсэнээ газар өнхөрөн, навчис шидлээд инээвэл та юу бодох вэ? Яг одоо би ингэхийг хэчнээн их хүснэ вэ? Гэвч би гаднаа ихэмсэг төрх гарган навчис бүжсэн цэцэрлэгт жиндэн сууж байна. Дурсамжны охин маань хаа сайгүй инээн сандал бид хоёрыг тойрон гүйхэд би өөрийн эрхгүй инээмсэглэв.

Би нэгэн залуугийн тухай өгүүлэх болно. Тэр манай байранд амьдардаг. Багадаа бид хоёр бишгүй л муудалцаж зодолдож өссөн санагддаг. Ямагт надад бууж өгдөг болохор би түүнийг үл тоодог байлаа. Харин нэг намраас л тэр намайг танихаа больсон юм. Эхлээд би түүнийг намайг танихаа больсоныг мэдээгүй. Орцонд таарахаараа

- сайн уу? гэж түүнийг мэндлэхэд хариуд нь

- тэнэг хөгжмөө багасгаач ээ, тамхи байна уу? гээд л түүнд дээрэлхэнгүй ханддаг байв.

Намайг бусад хөвгүүдтэй нууцаар тамхи татаад зогсоход тэр миний дэргэдүүр чимээгүй бөхийгөөд гэр лүүгээ гүйчихнэ. Би охин гэдгээ ч марттал хөвгүүдтэй найзархдаг байсан нэг үе байсан юм. Харин тэр намраас хойш би хөвгүүдтэй хөндий харьцдаг болсон нь цээжин дээр томбойх бяцхан хөх рүү минь хөвгүүд үе үе харц унагах болсоныг анзаарсанаас тэр байлаа.

Нэг өдөр түлхүүрээ мартсан би гадаах цэцэрлэгийн савлуур дээр суугаад ээжийг ирэхийг хүлээж байв. Навчис газраар хөглөрөн, хөлний доор шажигнан дуугарна. Хэчнээн тааламжтай байсан ч жиндэж даарсандаа би дороо дэвхэцлээ. Зүггүйтмээр санагдахад газарт бөөгнөрөх навчисыг гартаа атгаад шидлэв.

- ингээд нис, ингээд нис...

Байрны хөвгүүн булан тойроод ирж явна. Намайг шүгэлдээд дуудахад тэр гүйгээд ирлээ.

Бид хоёр ээжийг иртэл навчсын дунд гүйлдэж хөөцөлдөж, бас савлуурдаж би даарсанаа ч мартан харайлгаж байж билээ. Савлуур дээр хүйтэн төмөр барьсан гар минь час улайж даарсандаа хооронд нь үрэхэд тэр гарыг минь үлээж дулаацуулсан юм. Гижиг хүрэм түүний халуун уруул, амьсгааг мэдэрсэндээ гар битгий хэл бүх бие халуу оргисоныг одоо ч санах чинь...

Тэгэхэд би гэнэт анх удаа түүнийг үнсмээр санагдсан юмдаг. Яагаадыг бүү мэд түүнийг анх удаа харж байгаа мэт сэтгэл төрөөд болдоггүй. Тэссэнгүй би түүнийг барьж байгаад үнсэж орхив. 14-тэй охины шулуухан үйлдэл түүнийг балмагдуулав бололтой тэр час улаан болсоноо намайг түлхэчихсэн. Ингэнэ гэж санаагүй би арагшаа унаад өвдсөндөө ч юмуу, ичсэндээ ч юмуу уйлж орхив. Түүнийг намайг татах гэж ойртоход нь би түүнрүү навчис шидлээд хэсэг уйлав. Тэр ч миний дэргэд гэм хийснээ мэдсэн бололтой дуугүй сууж билээ...

Ингээд тэр явдлаас хойш бид хоёр нэгэн рүүгээ ч харж чадахгүй дуугай зөрж өнгөрдөг болчихов.

Нэг удаа намайг байнга өддөг ангийнхаа хүүд ээрүүлээд орцонд зогсож байтал орцны хүү шатаар өгсөж ирж байна. Би гэнэт өөрөө ч мэдэлгүй түүний бараанаар ангийн хүүгээ үнсчихлээ. Орцны хүү бидний хажуугаар гүйгээд одоход би ангийн хүүгээ түлхэж орхив.

Дотроо тэр яг намайг ингэж түлхсэн шүү гэж бодогдохоор нь уур хүрч гэрлүүгээ гүйн орлоо...

Ингээд тэр намайг бүүр танихаа больчихлоо. Би ч мөчөөгөө өгөхгүй түүнийг үл тоомсорлов.

Хэдэн намрын дараа ангийн хүүтэйгээ нижгэр хурим хийгээд гэрээсээ явахдаа би сүүлийн удаа түүнийг харсан юм. Тэр цонхоороо биднийг ширтээд зогсож байсан.

 

Намар болгон тэр надад санагдах бөгөөд бусад улиралд би түүнийг мартаж орхидог.

Өнөөдөр ч би бяцхан савлуурын хажууд түүнийг дурсаж байна. Яагаад ч юм бид ямар нэг зүйлийг дутуу орхисон мэт санагдах бүрт би санахыг хичээн намар бүр энд ирдэг ээ. Навчисын дунд зогсож байсан тэр нэгэн хүүгийн сэтгэлд намар шиг гүн оршиж байгаа гэдэгтээ би итгэдэг. Яг л миний сэтгэлд намар ирэх бүрт амилдаг дурсамж шиг ...

2012- 10 сар 

 

Борооноор

Урд уул 

Үүлэн дунд гурав хонов

Учиргүй түргэн горхи

Урсгалаа саван цовхчив

Уржнан тасарсан гол

Үзэсгэлэнтэйгээр дахин тэлэхүй

Уулга алдаж ижий минь

Үнэн сэтгэлээсээ баярлаж байна. 

2012-07-31. Гавжийн шанд

Хайку

Орчуулсан Хязгаараас цааш бүлгийн гишүүн Н.Төвшинзаяа

 

 

Орчуулагч нартаа баярлалаа.

ШИНЭХЭН ЦАС 

ХАЦАР ДЭЭР ТОГТОХГҮЙ

НУЛИМС ШИГ 

Хайц шүлэг

Here I am introducing you Mongolian short form poetry "HAITS"

Haits is one of short form poetry in Mongolia similar with Japanese haiku. It has 3 lines. For haits the form is not important. No kigo, ho 5 7 5 syllables. Most important rule of haits is author's feeling and sensation specialty and its philosophic quality. Haits should reflect the human philosophic aspects, combining author's soul and affliction. Otherwise it is the complex of philosophic aspect and feeling. It is the search to find himself from the inside conscience
Mongolian youths have a desire to feel free like our large steppe. So they have independent concepts. It is maybe because of our traditional nomadic life.
So, Mongolian people like much this kind of poetry.


Би та бүхэнд Монголын богино хэлбэрийн шүлэг ХАЙЦ-ыг танилцуулж байна.

Хайц бол япон хайкутай төстэй богино хэлбэрийн шүлэг юм. 3 мөртэй. Хайцын хувьд хэлбэр чухал биш. Хайц шүлэг киго, 5 7 5 үетэй байх ч албагүй. Хайцын хамгийн чухал дүрэм бол сэрэл мэдрэмжийн онцлог байдал, түүний философлог чанар юм. Хайц зохиогч гүн ухааны үзлээ, зүрх сэтгэл, шаналал, сэрэл мэдрэмжтэй хослуулан бичдэг. Өөрөөр хэлбэл хүний философи үзэл, сэрэл мэдрэмжийн цогц нийлбэр юм. Мөн энэ нь хүн дотоод мөн чанараа нээж, өөрийгөө олох эрэл хайгуул юм. Монголын залуучууд уудам тал шигээ чөлөөтэй сэтгэх хүсэл эрмэлзэлтэй. Тиймээ тэд бие даасан үзэл бодолтой байдаг. Энэ нь тэдний нүүдэлчин амьдралын уламжлалтай холбоотой байж болох юм. Тиймээс монгол хүн энэ төрлийн шүлгийг маш ихээр сонирхох болсон.

Уулс үүлс, навчис 

Өлмий доор 

Өө би сая бурхан болжээ      А.Содхүү

Clouds, Mountains, Leaves... 
Under my tiptoes
Oh, I become God ere-while

A. Sodkhuu (Mongolia) 

ਬੱਦਲ, ਪਰਬਤ, ਪੱਤੇ
ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ
ਹਾਏ ! ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਰੱਬ ਬਣੀ 

Translation By Sandip Sital Chauhan 

 

Хязгаараас цааш бүлхэмийн гишүүн Н.Төвшинзаяа Монгол хайц шүлгээ дэлхийн хайкучдад зарлалаа. Өнөөдөр энэ чухал үйл явдлыг тэмдэглэнээ. Үүрэг даалгавраа амжилттай гүйцэтгэж хайкучдад танилцуулсан найздаа баярлалаа.   

Бороотой шөнөөр

Хайку орчуулга

Бүлгийнхэндээ энэ өдрийн мэндийг хүргэе. энэ удаа гадгаад нөхдийнхөө зарим нэг хайкунуудаас чадах чинээгээрээ орчуулж сонирхуулаяаа. сайн ажиглаад байхад бичиглэлийн хэлбэртээ их баригддаг, ягштал "буб" буюу богино-урт богиноор бичдэг мөн киго буюу хайкун амин сүнс байгалийн зураглалаа сэтгэлийн хөдлөлтэй хослуулан бичдэг нь их таалагдлаа. Зарим хайкуг уншихад өрнийхөн задгай сэтгэх нь манайхнаас арай дулимаг гэж хэлмээр ч байх, зарим хайкунуудаас нь аргагүй л өрнийн сэтгэлгээ үнэртэх юм. Энэ нь үгийн сонголт багатай англи хэлэнд бас байх шиг байнаа. 
харин доорхи мэт хайку бас байнаа байна. Манайхаан хайкугаа сайн судлахгүй бичсэнээс болж хайку биш сенрю бичигдээд байгааг далимд хэлье. үүнийг бичигч би вээр ч мөн адил зарим үед сенрю философидож бичдэг билээ. Сенрю ч гоё л доо. За үгээ цөөлөөд 
Josie Hibbing and Virgil Babb-ны хайкунуудаас таалагдсанаа орчуулж үзсэнээ буулгая. Манайхан сайн анзаараарай. Хэлбэрт яаж оруулж бичсэнийг нь: 

dandelion 
a drop of sun 
in my tea
-------
багваахай цэцэг 
нарны дусалтай хамт 
миний цайн дотор
---------
may moon 
i whisper your name 
in the breeze
---------
хаврын сарнаар 
чинийхээ нэрийг шивнэнэ 
салхинд л 
--------     

childhoad dream

a firefly's glow trapped

in a jar

-----

Гэнэн хүүхэд насандаа

гэрэлт цохыг  саванд хийчхээд 

гялалзах гэрэлд нь мөрөөддөгсөн 

--------

Virgil Babb's haiku

 

wheezy kettle 

every morning 

birdsong 

-------

Өглөө бүр

Данхны чихрах нь

шувуудын жиргээ мэт

----- 

 

2012- 07-04

Идо-гийн зурагнаас үүдсэн бодол

Хайку сонирхогчдод:

Хайку сонирхогч хүмүүстээ зориулаад бүлгийнхээ сонирхолтой үүцнээс эндээ үргэлжлүүлэн оруулж байх болно. Өнөөдрийн оруулсан бичлэгийг сайтар уншвал та дорнын хүмүүсийн сэтгэлгээний онцлог нь хайкуг ямар их хөгжимлөг, утга төгөлдөр илэрхийлж гаргадагын учрыг ойлгох болно.

Хасегава Кай Японы Токай Их сургуулийн профессор, утга зохиол соёлын шүүмжлэгч, Асахи сонины Хайку булангийн эксперт, Хайку Шүлгийн Холбооны гишүүн, Хайку шүлгийн Коши сэтгүүлийг үндэслэн байгуулагч бөгөөд тэргүүн. Профессор Хасегава Кай нь хайкун шүүмлэлийн 20 гаруй ном бичсэн бөгөөд тэргүүн шагналтай яруу найрагч юм.



simplyhaiku.com сайтыг үндэслэгч бөгөөд хамтран эзэмшигч, хайкуч, хайку судлаач Роберт Д. Уйлсонтой хийсэн ярилцлагыг орууллаа.

http://www.simplyhaiku.com/SHv7n1/features/Kai.html

Хасегава Кайтай хийсэн ярилцлага

Ярилцагч: Robert D. Wilson
Орчуулагчид: Tanaka Kimiyo and Patricia Lyons, Н.Төвшинзаяа


Hasegawa Kai:
Юуны өмнө танд шинэ жилийн мэнд хүргэе. Би таны 2009 оны 1 сарын 1нд асуусан асуултанд хариулъя. Таны тавьсан хоёр дах асуултыг хүлээн авсанаас хойш нэлээд их хугацаа өнгөрсөн боловч хариулт өгч чадаагүйдээ хүлцэл өчье.
Таны асуултаас харахад Өрнө болон Дорнын сэтгэлгээ, хандлагад асар их ялгаа байгаа нь шашин соёлын ялгаатай байдлаас үүдэлтэй юм.
Христийн соёлын хүрээнд Бурхан хүнийг өөрийнхөө дүрээр бүтээсэн, ургамал амьтан, байгаль бүх зүйл хүний оршин амьдрахуйн болон сайн сайхны тулд бүтээгдсэн гэж үздэг. Ийнхүү чиг шугам нь хүн байгалийн хүйн холбоогоор илэрхийлэгддэг бөгөөд эдгээр нь бие биетэйгээ эсрэгцсэн байдаг юм.
Харин Дорно Азийн ард түмэн өөрсдийгөө байгалийн нэгээхэн хэсэг гэж үздэг юм.
Ерөнхийдөө буддист сэтгэлгээ нь амьтад хүн болж, хүн амьтан болж төрөх боломжтой гэж үздэг.
Тиймээс хүн байгаль хоёрын хооронд тодорхой шугам байхгүй юм
Энэ сэтгэлтгээний онцлог байдал нь соёлын элдэв талыг илэрхийлдэг бөгөөд хайку бол үүнийг нэг юм.
Эдгээр ялгаатай байдлуудыгнарийн ойлгож ухах нь бие биеэ ойлгож, танин мэдэх анхны алхам болох бөгөөд хооронд үүссэн хана хэрмийг нураах учиртай билээ.
Robert Wilson: Хайку бичихдээ кигог заавал хэрэглэх шаардлагатай юу?
Англи хэл дээр хайку бичдэг олон зохиолчид хайкундаа кигог ашиглалгүй бичсэн байдаг. Хүн бүр байгальтай ойр амьдардаггүй, бас хотод амьдардаг учраас үүгээр үүнийг зөвтгөж болох юм.
HK:
Киго (байгаль улирлыг илэрхийлсэн үгс) нь хайкуны нэгэн чухал зорилго бөгөөд миний эхэнд дурдсан "Хүн бол байгалийн нэгэн хэсэг" гэсэн үзэл санаа нь үүний хөрс суурь юм.
Нарыг тойрон эргэлдэж байдаг газар дэлхий эргэлдэх хөдөлгөөнөөс улирал бий болдог. Кигогийн хамгийн эхний үүрэг бол энэ юм. Хайкундаа кигог оруулснаар дэлхийн эргэлдэх хөдөлгөөний хэмнэл нь хайкунд агуулагдах учиртай юм.
Удаах үүрэг нь киго нь хайкунд өргөн уудам ертөнцийг агуулах учир холбогдолтой.
Үг бол уран дүрслэлийн бүтээгдэхүүн бөгөөд харин киго бол уран дүрслэлээр илэрийлэгдсэн түүний талстууд билээ.
Жишээлбэл бид "кана" гэдэг кигог агуулсан орчлонг чөлөөтэй хэрэн сэлгүүцэх боломжтой [цэцэгс, ялангуяа интоорын цэцэгс]

samazama no
koto omoidasu
sakura kana


calling to mind

all manner of thin
gs
cherry blossoms


Bashō
Энэ хайку интоорын цэцэгсийг хараад өнгөрсөнд болж өнгөрсөн олон зүйлсийг дурсан санаж байгааг илэрхийлсэн бөгөөд киго мөн ийм үүрэгтэй байна.
Энэ нь хүний хотод болон хөдөө амьдардагтай огт холбоогүй зүйл юм.
Дэлхийн эргэлдэх хөдөлгөөн, хүний уран сэтгэмж хөдөө хотод амьдардгаасаа шалтгаалан ялгаатай биш юм.
RW: Та түрүүчийн ярилцлагадаа кокоро /мэдрэмж/ -ийн талаар цухас дурдсан. Кокоро гэж яг юу вэ, яг ямар мэдрэмжийг энэ илэрхийлдэг вэ? Зарим хүмүүс хайкуд сэтгэл хөдлөл бага байх хэрэгтэй гэлцэх юм?
HK:
Кокорогийн хувьд бол энэ уран дүрслэл гэж би боддог. Орчин цагийн хайкунд "юмс үзэгдлийг бодитой дүрслэл"-д анхаарлаа хандуулж байна.
Субъектив таамаглалаас татгалзахын тулд, уран дүрслэлийг алга болгож болохгүй юм.
RW:
Уламжлалт хайку нь (У/Б/У) гэсэн шүлгийн хэмнэлийг яв цав мөрдөх албагүй тухай олон ном сэтгүүлээс уншсан. Энэ зөв үү? (У/Б/У) гэсэн энэ бүтцийг яагаад баримтлах ёстой юм бэ?
HK: Юуны өмнө Япон хайкуны 5/7/5 хэмнэл болон 17 үе биш, 17 цохилго юмаа гэдгийг санах хэрэгтэй.
Энэхүү 17 цохилго бол Япон хэлний зүрхний цохилттой адилхан юм.
Эндээс харахад 2 зүйл ажиглагдаж байна.
Нэгдүгээрт, япон хайку нь 17 цохилгоос бүтдэг боловч энэ заавал 17 үетэй байх албагүй юм.
Мөн 5/5/7, 7/5/5 цохилготой хайкунууд байдаг.
Гэвч энэхүү хэмнэл эхнээсээ чухал бишэд тооцогдож байсан бол үр дүн нь хайку биш болж таарч байна.
Хайку бол яруу найраг, харин хэмнэл /цохилго/ бол яруу найргийн амь юм.
Хоёрдугаарт, 5/7/5 цохилго нь зөвхөн япон хайкуны хэмнэл бөгөөд өөр бусад хэл дээр хайку бичихэд энэ хамаарахгүй юм.
Өөр хэл дээр хайку бичихэд 5/7/5 зарчмыг баримтлах нь утгагүй юм. Харин тухайн хэлнийхээ зүрхэн хэмнэлийг сонсох нь чухал юмаа.
RW: Миний бодлоор кигогүй хайку бол жинхэнэ хайку биш, тэдгээр нь авангард хэлбэрийн хайкуд хамаарах байх. Гэвч авангард хайкуг хайку гэж би үзэхгүй байна. Энэ талаар таны бодол?
HK: Зөвхөн ганц хайкунд биш, утга зохиолд авангард чиглэл байж болох юм. Учир нь утга зохиол бол үгийн урлаг бөгөөд үг нь уламжлал юм.
Хайкуны хувьд түүнд авангард гэсэн нэр өгөх нь энэ нь зөвхөн үгээр биш өөр зүйлээс бүтсэн байх ч юм уу, эсвэл илэрхийлсэн зүйл нь үг биш байх байж болох юм.
Авангард гэж нэрлээд байгаа хайку нь авангард биш, уламжлалын хүрээнд байгаа дэд төрөл зүйлээс өөр юу ч биш юм.
RW: Дорнын хайкучид амьгүй юмыг жишээлбэл сар, мод, цэцэгс, хүнчлэн (flora and fauna) үзүүлдэг тухай урьд нь маш их сонсож бас заалгаж байсан.
Зарим итгэл үнэмшлийн хувьд байгалийн бүтээл болон амьгүй зүйл нь хүн болон амьтай зүйлтэй ижил гэсэн үзэл байдаг.
Дорнын хайкучид, багш нарын онол сургаалыг ихэд уншсан таны ойлголт бидэнд маш тустай байна байх?
HK: Би энэ талаар хамгийн эхэнд ярьсан байгаа.
RW: Таныг хайкуч, шүүмжлэгч, мэдрээч болоход хэн хамгийн их нөлөөлсөн бэ?

HK: Миний хувьд хамгийн агуу багш бол Японы ард түмэн өөрөө юм.
Таны мэдэж байгаачлан, Япон улс ногоон арлуудаас бүтсэн, өөр хэв шинжийн соёлтой бөгөөд түүнийгээ хөгжүүлж өөрчилж байгаа ард түмэн юм.
Энэ ард түмний эрт дээр үеэс уламжлагдан ирсэн ямар зүйл нь үнэ цэнэтэй, ямар зүйл нь хэрэгцээгүй вэ?
Япончуудын хувьд Басё, Сайгё, Зэами, Рикю нар юм. Харин бусад орны сэтгэгчдээс Дү Фү, Жуанжи болон буддист санваартнууд юм.
RW: Англи хэл дээрх хайкуны талаар танд хэлэх зөвлөмж, санамж байна уу? Та японы найрагчид болон эрдэмтдийн дунд ихээхэн хүндтэй хүн шүү дээ. Тиймээс бидэнд хайкуны талаар зарим зүйлийг хуваалцахгүй юу?
HK: Миний зөвлөмж бол англи хайку өөрийн гэсэн нэгдсэн аргатай байх ёстой.
Япон хайкуны байгалийн хэмнэлтэй, битүү санаа агуулсан энэ маягийг дуурайх нь чухал биш, харин англи хэлнийхээ онцлог дээр үндэслэгдсэн байх хэрэгтэй юм.
Хэрэв ийм биш бол англи хэлээр хайку бичих нь утгагүй юм.
RW: Хэдийгээр зав зай муутай боловч хайку найргийн талаар манай уншигчдтай өөрийн ойлголтоо хуваалцсанд баярлалаа, ноён Хасегава.

"Хязгаараас цааш" бүлгийн гишүүн Н.Төвшинзаяа:

Хасегава Кай гуайн хэлсэнчлэн сэтгэлгээний хэв маяг хайкунд тусгалаа олдог бол монголчуудын сэтгэлгээ хайку бичихэд сайхан таарах юм байна. Дээр өгүүлсэн Басёгийн хайкуг англи хэлнээс дам орчуулах гэж нэлээд сэтгэлээ чилээлээ. Япон хэл мэддэг ч болоосой гэж адган бодож, арга барагдаж байлаа.

calling to mind

all manner of things
cherry blossoms

бясалгахуйяа,

өнгөрч улирсан явдлууд-
интоорын цэцэгс

Манайхан үүнийг илүү сайжруулж орчуулаарай. Япон хэлнээс буулгасан бол шал өөр буух байлаа. Англичуудын энэ орчуулга нэг л бишээ. Япончууд, тэр тусмаа Басё манер буюу хэв маяг гэдэг үгийг яруу найрагт хэрэглэхгүй дээ. Энэ бол миний л бодол шүү.


ингээд цаашаа манай бүлгийн гишүүд өөрсдийн бодлоо үргэлжлүүлэн ярилцацгааасан бөлгөө....

2012-05

Мөргөлчдийн мартсан замаар...

Өнгөрдөг амралтын өдрүүдээр Манзуширын хийд рүү аялаад ирлээ. Тэндээс түүж ирсэн сэрэл түүврээр:......

Эртний сүмийн балгас

Эмгэнэлд минь тайвширна.
Элэгдсэн чулуун зам хотойно

* * * * * *

Туурийн хажуудах өвс
Тонгойж мөргөл үйлдэх
Тийм нам гүм

* * * * *

Ганц хар шувуу
Нисэн буухад
Үдэш болсоныг анзаарав...

* * * * *

Ганц саарал өд
Газар хэвтэнэ.
Салхи амилуулах гэж үнсэнэ

2012-05-20

5 7 5 -no

Хайкун хэлбэрийн тухай


Дорнын хайку нь ихэвчлэн 3 мөртэй, эхний мөр нь 5 үетэй, 2 дах мөр нь 7 үетэй, 3 дах мөр нь 5 үетэй байдаг.
Гэвч дорны хайку шүлгийн энэхүү хэлбэрээс татгалзсаар байна. Орчин үеийн хайку нь ихэвчлэн 3 мөртэй бөгөөд эхний ба сүүлийн мөр нь арай богино, дундах мөр нь арай урт байх нь элбэг.
Хайкун бүтцээс илүүтэй түүний хөг айзмыг орчин цагт чухалчлах болжээ.
Хамгийн чухал бүтцийн нэг бол эхний мөрөнд ямар нэгэн дүрслэл, өгүүлэмжийг аваад 2 дах мөрөн өөр дүрслэлтэй харьцуулан жиших явдал юм.
Энэхүү хоёр элемент нь эдгээрийн хоорондох утга авцалдааг төгөлдөржүүлж, гайхалтай санаанд оромгүй санааг илэрхийлэх нь байдаг.
Хайкуны "утга нь" шууд өгүүлэгдэхгүй, харин уншигчид бясалган бодож, дэлгэрүүлэн ойлгох учраас зүгээр унших явцаас арай өөр юм. Учир нь хайкун харьцуулалт хүчирхэг олон утгыг ихэнхдээ илэрхийлэх бөгөөд уншигч тухайн хайкуны нэгэн хэсэг болж өөрийн мэдрэмжийг "хачир болгон" төгөлдөржүүлдэг.
Сайн хайку бол уншигчийг бичигчийн хэмжээнд хүртэл хөтөлдөг бөгөөд олон давхар санааг өгүүлдэг.



A NOTE ON HAIKU FORM
In the West haiku are commonly thought of as a three-line poem with 5 syllables on the first line, 7 syllables on the second and 5 syllables on the third (5-7-5). However, among the community of Western haiku poets and haiku journals, this form has been abandoned (and with good reason). The modern English haiku is usually a three-line poem, sometimes with the first and third lines shorter than the second (but not always). Rather than having a set rhythmic form, the (post)modern haiku can be better defined by the structures it uses. One of the most common structures is juxtaposing one "image" (taking up one-line) with another "image" (taking up two-lines). From these two elements meaning is created between the two images, often times with unexpected results. The "meaning" of the poem is contained in the spaces between words, in what is not said, and therefore relies on the reader to contemplate the two images and "unfold" them, rather than simply "read" them. Because the haiku often relies on juxtaposition are there are usually a multiplicity of potential meanings which could be taken from the poem, and the reader plays a part in creating their own "meaning" from the poem. A good haiku will make of the reader a poet, while still relating a deeply private and personal experience of the poet. A good haiku says many things.

http://www.wayfarergallery.net/haikunews/

Орчуулсан "Хязгаараас цааш" бүлхэмийн гишүүн Н.Түвшинзаяа

Таалагдсан шүлэг

А.Содхүү

***
Анх удаа би
Арга билэг хоёрыг
Өнгөрсөн хийгээд Ирээдүй гэж танилаа
Аа...харин Одоо хамаг цэнгэлийн дээд юм
Анх удаа би
Аав Ээж хоёрыг
Хүсэл хийгээд Хясал гэж танилаа
Аа...харин Би хамаг цэнгэлийн дээд юм
Анх удаа би
Тэгш сондгой хоёрыг
Учрал хийгээд Хагацал гэж танилаа
Аа...харин Тэг хамаг цэнгэлийн дээд юм
Анх удаа би
Нар Сар хоёрыг
Дарс хийгээд Нулимс гэж амталлаа
Аа...харин Одод хамаг цэнгэлийн үйрмэг юм
Анх удаа би
Бурхан Чөтгөр хоёрыг
Арга Билэг гэж танилаа
Аа...харин Хүн хамаг цэнгэлийн туйл юм...


***

2012.04.17

haiku

"Хязгаараас цааш" хайкуч залуусын бүлэг маань  facebook дэх хайку бүлэгт дэлхийн хайку сонирхдог орон орны гишүүдтэй идэвхитэйгээр харилцаж байгаа билээ. Манай залуусын нэлээдгүй хайку нь олон лайк даруулж байгаа нь 1-т авьяастайнх, 2-т орчуулга сайных юм. Үүнд манай бүлгийн гишүүн Н.Түвшинзаяа маань маш их түшиг тулгуур болж байгаагийнх. Түшкадаа баярлалаа. 

Хайкун гол зарчим 5 7 5-ын тухай орон орны зохиолч, шүүмж бичигч судлаач, яруу найрагч, сонирхогч нарын хэрхэн хэлэлцсэн, тайлбарласан талаар дараагийн бичлэгтээ оруулах болно. Энэ нь бас бус хүмүүсийн сонирхлыг лавтайяа татах болно гэдэгт итгэлтэй байна.

rain drops-
on the window
is my yesterday

цонхоор урсах
борооны дусал
миний өнгөрсөн амьдрал

***

in a gentle wind
grasses are dancing-
autumn evening

зөөлөн салхинд
өвсний бүжиглэх чимээ-
намрын үдэш

Б. Бүрэнбилэг

***

searching the pearl
from the ground of extinct sea
I found its spirit

сөнөсөн тэнгисийн ёроолоос
сувд хайлаа
сүнсийг нь л оллоо

А. Содхүү

***

the loved beetle
shines maybe
just like me that

дурласан цох л
гэрэлтдэг байх-
над шиг

Г.Баярцэцэг

***

the frozen mind-
forgot your name
one autumn later

нэг намрын цаана
нэрийг чинь мартсан-
царцмал оюун ухаан

Г. Дарьням

***

the space
without the time-
a heaven.

цаг хугацаа гэж үгүй
тийм орон зайг
диваажин гэдэг юм

Н.Төвшинзаяа

***

how sorrowful...
a lost erica on the window
withering

цонхон дээр
эзэнгүй гоо даль хагдрах нь-
гунигтай

П. Надала

Энэ л амьдралын өнгөн дунд юуг эрнэм...
Ертөнцийн чинагш тольдохуй Хоёр нүд минь багадана Ерийн энгийн биендээ Хоригдол мэт захирагдана
"Энэ л амьдралын өнгөн дунд юуг эрнэм..." цааш унших »
Домгийн жил 2012

Нэгэн домог ярьж өгье. Нэгэн монгол эр хятад эр 2 оюунаараа дайралцаж л дээ. Шалтгаан нь хятад эр гэрт нь ирчхээд энийг ч авая тэрийг ч авая гээд байж лдээ. Монгол төрөлхийн наймаанд муу тул түүний хүссэнээр найзархдаг байв. Харин нэг өдөр хятад энэ миний гэр болно ваа, чи надаа өг гэвээ. Түүх сөхвөл монгол нь наймаа хийх дургүй зүгээр л булаагаад авах дуртай байсан өвөгтэй. Гэхдээ өвгөд алдаагаа засаж Будда мэт гэнэт гэгээрээд  хүлцэнгүй нирвааны сэтгэлийг үр хүүхэддээ өвлүүлсөн юм.  Үнэндээ омогт дайчдын үр садад энэ өв нь том хөрөнгө байсныг бид сүүлд мэдэх болно.  За үндсэн домогтоо эргэж ороё. 

Тэд өөрсдийн оюун ухааны хүчээ амь насаараа мөрийцөн үзэлцэж гэнэ. Тэдний оюуны хүч нь энэ тэнцүү байсан тул маш их тэмцэв. ХЯтад ухаантан монголын наазгай занг нь ашиглан асар их хурдтай залиар дийлж гэнээ. Тэгээд тохирсон ёсоор монголыгоо алах болж толгой дээр нь маш том лантуугаар цохихоор далайваа. Монгол эр үхэхийн өмнө хайртай хүмүүсээ боджээ. Тэгээд тэднийгээ хайрлах хайраа дутуу өгсөндөө харамсаж сүүлчийн удаа маш их хайрыг хайртай хүмүүстээ илгээсээр толгойгоо мэхийв гэнэ. Ялагчын хахирган инээдээр маасайн инээх хятад монголыг устгах ухаангүй хүсэлдээ адган араа шүдээ хавиран улайрсан байв. Монголын илгээсэн хайр нь өөрийг нь хамгаалах цайз болон лантууг буулгахад эргүүлэн ойв. Ямар хүчээр буусан яг тэр хүчээр хятадын толгой руу эргэн цохиж хятад эр үхэтхийн уналаа.  

Хэхэ энэ миний өнөөдрийн төрд тохируулан засаж зохиосон домог юм шүү. Монгол хятадын төрийн дайн хэдэн зуунаар үргэлжилж байгаа. Өнөөдрийн үе бол монголчууд ялагдах хэмжээнд хүрсэн үе болоод байна. Төр минь хурдан сэхээрч хуулиараа ард түмнээсээ уучлал гуйх болтугай.    Монголын стратегийн чухал орд газрууд түрүүчээсээ хятадын мэдэл рүү ойртсоор байхад засгийн газар, УИХ үхмэл царайлан хойш сууж байгаа нь таалагдахгүй байнаа. 

Бага зэрэг улс төржив гэснээс: сүүлийн үед өөрийн эрхгүй улс төрийн асуудалд хараа бэлчээдэг болж. Нас 30 гарсан хүн ийм болдогымуу? үр хүүхэдтэй хүний айдас юмуу?  Зүгээр л хошин суваг үзээд инээгээд суух дуртай байдаг хүн гэнэт л улс төрчдийн ярианы сэжүүрийг сонсож өөрийн хэмжээнд дүгнэлт хийж суух санаатай болжээ. Гучин настаны үзэл бодол тэгширч байгаа нь энэ юм байх даа хмм. 

Амралтын өдөр ингээд улс төржөөд сууж байх гэж хмм... Амар амгалан л амьдрах юмсан, бүгдээрээ тээ. 

Дээр бичсэнээ эргээд уншсан чинь ээ хөрш орноо үхэтхийтэл унагаагаад амар сайханд нь жаргаачихсан байна шдээ. Хөөрхий тэд чинь бас л бидэн шиг  нэг агаараар амьсгалж нэг тэнгэр доор амьдарч яваам. Босгоод өөр өөрийн гэртээ амар сайханд нь жаргааж дуусгаж залрууллаа. Тэд манай өмч рүү хулгайч гараа дүрэхгүй, биднийг дуэльд дуудахгүй бол бид эв найрамдалтай оршсоор л байх болно...

2012-04-22 ны өглөө 

 

С.......... А......

Хуйларсан зэрэглээн дээхнээс

Хумсын чинээ үүл хараад

Хөөрхий аянчин уруулаа шилэмдэв. 

------

-----

-----

 

 

 

 

2012-04-16

(Нийт: 82)